Darowizna, zgodnie z art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego, jest umową, na mocy której darczyńca zobowiązuje się do nieodpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Oznacza to, że obdarowany otrzymuje określone dobro, np. pieniądze, rzecz, nieruchomość lub prawo majątkowe, bez obowiązku świadczenia czegokolwiek w zamian.
Podstawowe przepisy dotyczące darowizny
Najważniejsze regulacje znajdują się w Kodeksie cywilnym – Tytuł XXXIII „Darowizna”, art. 888–902.
Przepisy te regulują m.in.:
Definicję darowizny (art. 888 KC)
- Darowizna polega na nieodpłatnym przysporzeniu majątkowym na rzecz obdarowanego.
Czynności, które nie są darowizną (art. 889 KC)
- Kodeks wskazuje sytuacje, w których bezpłatne przysporzenie nie jest traktowane jako darowizna.
Formę umowy (art. 890 KC)
- Co do zasady oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego.
- Jeżeli jednak darowizna została faktycznie wykonana, np. pieniądze zostały przekazane, umowa jest ważna mimo braku aktu notarialnego, chyba że przepisy szczególne wymagają zachowania określonej formy, np. przy przeniesieniu własności nieruchomości.
Odpowiedzialność darczyńcy (art. 891–892 KC)
- Dotyczy odpowiedzialności za niewykonanie darowizny oraz za wady przedmiotu darowizny w określonych przypadkach.
Odwołanie darowizny (art. 896–900 KC)
- Darczyńca może odwołać darowiznę jeszcze niewykonaną, jeżeli po zawarciu umowy jego sytuacja majątkowa uległa znacznemu pogorszeniu.
- Wykonaną darowiznę można odwołać z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego.
- Odwołanie następuje przez pisemne oświadczenie złożone obdarowanemu.
Szczególne regulacje (art. 901–902 KC)
- Dotyczą m.in. rozwiązania umowy darowizny dokonanej przez osobę później ubezwłasnowolnioną oraz wyjątków od przepisów o odwołaniu darowizny.
Przepisy podatkowe związane z darowizną
Oprócz Kodeksu cywilnego darowizny regulują również przepisy podatkowe, przede wszystkim ustawa z 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
Ustawa określa m.in.:
- kto jest podatnikiem,
- kiedy powstaje obowiązek podatkowy,
- kwoty wolne od podatku,
- zwolnienia, np. dla najbliższej rodziny po spełnieniu określonych warunków, takich jak zgłoszenie darowizny w ustawowym terminie.
Zgodnie z art. 14 ustawy o podatku od spadków i darowizn wyróżnia się trzy grupy podatkowe, a dodatkowo funkcjonuje tzw. grupa „0”, która korzysta ze szczególnego zwolnienia z podatku.
| Grupa | Osoby należące do grupy |
|---|---|
| Grupa „0” (zwolnienie) | małżonek, dzieci, wnuki, prawnuki, rodzice, dziadkowie, pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha |
| I grupa podatkowa | małżonek, zstępni (dzieci, wnuki), wstępni (rodzice, dziadkowie), pasierb, rodzeństwo, ojczym, macocha, teściowie, zięć i synowa |
| II grupa podatkowa | zstępni rodzeństwa (np. siostrzeniec, bratanek), rodzeństwo rodziców (ciotki i wujowie), zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa, rodzeństwo małżonków, małżonkowie rodzeństwa małżonków, małżonkowie innych zstępnych |
| III grupa podatkowa | wszystkie pozostałe osoby, np. znajomi i dalsi krewni niewymienieni w I i II grupie |
Grupa „0” – szczególne zwolnienie
Grupa „0” nie jest odrębną grupą podatkową w ustawie, lecz szczególnym zwolnieniem dla najbliższej rodziny. Osoby te należą do I grupy podatkowej, ale mogą skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku, jeżeli spełnią warunki ustawowe, m.in. zgłoszenie darowizny na formularzu SD-Z2 w terminie do 6 miesięcy od otrzymania darowizny, jeśli jest wymagane, oraz odpowiednie udokumentowanie darowizny pieniężnej.
Kwoty wolne od podatku (2026)
Łączna wartość darowizn od tej samej osoby w okresie 5 lat nie powoduje obowiązku zapłaty podatku, jeśli nie przekracza:
- I grupa – 36 120 zł,
- II grupa – 27 090 zł,
- III grupa – 5 733 zł.
Darowizna a zachowek
Darowizna i zachowek są ze sobą ściśle powiązane. W wielu przypadkach darowizny dokonane za życia spadkodawcy wpływają na wysokość zachowku należnego uprawnionym spadkobiercom.
Zgodnie z art. 991–1011 Kodeksu cywilnego zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym członkom rodziny spadkodawcy, jeżeli zostali pominięci w spadku lub otrzymali mniej niż wynosi ich ustawowo chroniona część.
Do zachowku uprawnieni są:
- zstępni (dzieci, wnuki),
- małżonek,
- rodzice spadkodawcy – jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy.
Jak darowizna wpływa na zachowek?
Zgodnie z art. 993–995 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku ustala się tzw. substrat zachowku, czyli wartość majątku będącego podstawą obliczeń.
Obejmuje on:
- wartość spadku pozostawionego przez spadkodawcę,
- powiększoną o niektóre darowizny dokonane za życia spadkodawcy.
Kiedy darowizna jest doliczana do spadku?
Co do zasady:
- Darowizny na rzecz spadkobierców ustawowych, np. dzieci, dolicza się niezależnie od tego, kiedy zostały dokonane.
- Darowizny na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku dolicza się tylko wtedy, gdy zostały dokonane w ciągu 10 lat przed otwarciem spadku, czyli przed śmiercią spadkodawcy.
- Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte, np. prezenty urodzinowe o niewielkiej wartości, nie są doliczane do substratu zachowku.
Nie każda darowizna jest uwzględniana przy zachowku. Przykładowo:
- drobne, zwyczajowo przyjęte prezenty są pomijane,
- w niektórych przypadkach nie dolicza się darowizn dokonanych przed urodzeniem się osoby uprawnionej do zachowku lub przed zawarciem przez nią małżeństwa – dotyczy to określonych sytuacji przewidzianych w art. 994 KC.
W praktyce spory o zachowek często dotyczą właśnie tego:
- czy dane przekazanie majątku było rzeczywiście darowizną,
- jaka była wartość darowizny,
- czy podlega ona doliczeniu do substratu zachowku,
- od kogo można skutecznie dochodzić zapłaty zachowku.
Są to jedne z najczęstszych zagadnień rozstrzyganych przez sądy w sprawach spadkowych.